De emotie angst vanuit de filosofie bekeken


Publicatie datum:

Hoe bezagen de filosofen Heidegger en Kierkegaard de emotie angst?

Gesponsorde koppelingen

Angst is één van de basisemoties van de mens. Het woord ‘angst' is afkomstig van het Latijnse ‘angustiae', dat ‘nauwte' betekent. In het woordenboek wordt angst beschreven als "gevoel dat er onheil of gevaar dreigt". Maar wat ís angst nou precies, waar komt het vandaan en wat gebeurd er wanneer angst optreedt? Over deze en andere vragen over angst is in de filosofie veel gesproken en geschreven. Er zijn daarom ook veel uiteenlopende zienswijzen over deze emotie. Twee belangrijke filosofen die over de emotie angst een theorie hadden, waren Martin Heidegger en Søren Kierkegaard. We zullen nader bekijken hoe zij tegen deze emotie aankeken. 

Heidegger's kijk op angst

Martin Heidegger was een Duitse filosoof die van 1889 tot 1976 leefde. In zijn boek ‘Sein und Zeit' (‘Zijn en Tijd' in het Nederlands) beschreef Heidegger onder andere de emotie angst, de zogenaamde angst analyse.
Heidegger zag angst als de grondstemming van de mens. Als de mens angst heeft, betekent dat dat hij angst heeft voor het in-de-wereld-zijn en confronteerd de mens zich met zichzelf.

Heidegger maakte een duidelijk onderscheid tussen vrees en angst. Heidegger verbindt angst met de afwezigheid van een object dat de angst zou veroorzaken en legt een connectie met een besef van het ‘in leven zijn'. Dit komt doordat de mens waarneer hij door angst gegrepen wordt alle houvast verliest en het gevoel heeft in het ‘niets' te zweven. Hierdoor ontstaat de angst voor het er-zijn. Het niets is dan niet iets dat eenvoudig bestaat, maar ook niet alleen maar het ontbreken van iets anders.
De angst voor de eindigheid en de mogelijkheid niet te zijn, zoals Heidegger dit zegt, wordt ook wel ‘nichtende Nichts' genoemd. Heidegger betoogt dus dat de mens door het aanschouwen van het niets in de angst juist beseft wat het betekent om er te ‘zijn'. Dit is anders bij vrees, waarbij er iets is wat de mens bang maakt, dit kan dus bijvoorbeeld een fobie voor spinnen zijn. Bij angst is dit echter niet het geval, er is niets concreets dat de reden voor je angst is. 

Angst stelt de mens voor de mogelijkheid om hetgeen de wereld opwerpt op zich te nemen en eigenlijk te zijn of te blijven bij de vervallenheid en oneigenlijk te zijn door zich te verliezen aan de dingen.

Kort samengevat zag Heidegger angst als een toestand waarin de mens alle houvast verliest en het gevoel heeft om in het ‘niets' te zweven. Hierdoor ontstaat het besef van het er-zijn, het in leven zijn. Bij angst zijn er twee keuzes: overgeven aan de angst en oneigenlijk zijn of hetgene op je te nemen dat de wereld biedt en eigenlijk zijn. 

Hoe Kierkegaard angst beziet

Een andere filosoof (en tevens theoloog) die veel over angst heeft geschreven, was de Deense Søren Kierkegaard. Hij leefde van 1813 tot 1855. Aan de emotie angst heeft Kierkegaard een heel boek gewijd, genaamd ‘Het begrip angst'.
Kierkegaard geeft zelf een hele compacte definitie van het begrip angst: Angst is een sympathische antipathie, gekoppeld aan een antipathische sympathie". Omdat dit door veel mensen als een erg vaag en ingewikkeld begrip gezien wordt, zal ik dit nader toelichten.

Angst is volgens Kierkegaard een negatieve weg die leidt tot de positieve tegenpool van angst: onuitsprekelijke vreugde. Angst is niet alleen maar de ontmoeting met het niets, maar juist de aanzet naar positieve geborgenheid in een persoonlijk godsgeloof. Pas als die bereikt is, wordt de mens zichzelf en kan hij geloofwaardig tot de naaste gaan.

Kierkegaard onderscheidt meerdere vormen van angst. . Ik zal hier alleen ingaan op de primaire angst voor het ‘kunnen' en de gereflecteerde angst voor het ‘niets', de twee belangrijkste vormen van angst volgens Kierkegaard.

Primaire angst voor het ‘kunnen'
De primaire angst voor het ‘kunnen' begint al bij het kind. Een kind ontdekt plotseling dat het dingen kan. Dit is dan nog heel onschuldig, want anders zou er geen sprake kunnen zijn van vrijheid en verantwoordelijkheid. De vrijheid van dat kind is eigenlijk niet meer dan het ‘kunnen'. Tegelijkertijd treedt angst op wanneer het kind voor het allereerst in aanraking komt met een gebod (bijvoorbeeld van de ouders). Als het kind relaties met medemensen aangaat, nemen zowel de vrijheid als de angst toe. Angst lijkt in deze fase erg op duizeligheid: wie in een afgrond kijkt wordt duizelig. Angst is de duizeligheid naar de vrijheid.
Omdat de mens nog geen duidelijk beeld heeft van goed en kwaad twijfelt hij. Die besluiteloosheid kan heftiger worden tot vertwijfeling, als hij het goede wel inziet, maar er niet voor wil kiezen. Zover komt het echter nog niet direct. Eerst klampt hij zich in zijn duizeling maar vast aan de eindigheid. Dit is om zich te verzetten tegen de oneindigheid van vrijheid.

Gereflecteerde angst voor het ‘niets'
Als de mens volwassen wordt, ontstaan de gereflecteerde angst voor het niets. Dit ‘niets' heeft een negatief ‘voorteken' als object van de angst. De mens zal dan, als hij als een ‘heiden' leeft, de totale vergankelijkheid van dit bestaan beginnen in te zien. Hierdoor ontstaat de panische angst van de totale leegheid van dit bestaan. Om zich daarvoor af te schermen, maakt hij vluchtwegen en ‘schijn-ietsen', waarvan Kierkegaard drie verschillende onderscheid:

  1. Het speculatieve niets, dit is de vlucht in theorie, boeken en praatziekte. Dit 'niets' blijft over als de mens filosoferend abstractie heeft gemaakt van alle concrete inhoud van het bestaan.
  2. Het mystieke niets, waartoe de mysticus komt op zijn weg naar het goddelijke. Dit klinkt redelijk positief, maar het is slechts een vlucht voor de pijn van de angst.
  3. Het ironische niets, deze is radicaler dan de twee vorige. Dit houdt in dat de mens denkt dat hij vrij is, maar dit is slecht een ‘negatieve vrijheid'.

Deze ‘schijn-ietsen' leiden naar de tegenpool van angst: onuitsprekelijke vreugde. Volgens Kierkegaard bestaat deze onuitsprekelijke vreugde uit het hebben van inzicht in goed en kwaad, een relatie tot een persoonlijke God en de relatie tot het concreet eeuwige in Jezus Christus.
Nu ontstaat ook het kwaad voor het slechte. Dit kan er weer voor zorgen dat de angst van de mens toeneemt, maar het goede (de vrijheid) komt hiermee steeds dichterbij te liggen voor de mens.

Samengevat beziet Kierkegaard angst als een negatieve weg die begaan moet worden om onuitsprekelijke vreugde te bereiken. De angst begint met de angst voor het ‘kunnen'. Met de volwassenheid ontstaat de gereflecteerde angst voor het ‘niets', wat inhoudt dat er angst ontstaat voor de vergankelijkheid van het bestaan als ‘heiden'. Hierdoor maakt de mens vluchtwegen en ‘schijn-ietsen' om zich af te schermen. Dit leidt naar de onuitsprekelijke vreugde.


Auteursinformatie


Geschreven artikelen: 3
Leden aangebracht: 0

Meer uit de categorie leven

De illusie van de prins op het witte paard

Veel vrouwen dromen van hun prins op het witte paard. Maar bestaan die eigenlijk nog wel?

Op en top Hiphop

Dit artikel beschrijft de jeugdcultuur Hiphop

Grenzen stellen bij kinderen

Als ouders het gedrag van kinderen vervelend vinden, moeten ze grenzen stellen.

Numerologie en geboortedag: 8, 17 en 26

Geboren zijn op de 8e, 17e en 26e van de maand

Carriere of thuisblijfmoeder?

Carriere of thuisblijfmoeder? waar dien je rekening mee te houden?

Wat gebeurt er tijdens de normale veroudering van de mens?

Er is geen grens te trekken wanneer iemand tot de ouderen behoort, omdat ouderdomsveranderingen langzaam gaan en deze veranderingen per individu sterk verschillen. De grens wordt vaak getrokken op leeftijd en niet op grond van fitheid en belastbaarheid.

Het Oosten en het Westen

Boedha en de nederlandse nuchterheid

Mijn homohuwelijk(3)…de kledingkeuze.

In dit artikel vertel ik over het maken van de juiste kledingkeuze voor mijn homohuwelijk. Daarmee probeer ik antwoord te geven op de vraag of er verschillen zijn tussen het hetero- en homohuwelijk.

Hoe is het om een tienermoeder te zijn ?

Een tienermoeder, veel mensen hebben hun oordeel daar wel over maar hoe zit het nu echt ?

Groeien: we doen het allemaal

We zijn allemaal groot geworden. Maar hoe gaat dat groot worden eigenlijk in zijn werk? En welke rol spelen cellen in dit proces?

Trap en traplopen

Veiligheid bij trap en traplopen

Numerologie en geboortedag: 5, 14 en 23

Geboren zijn op de 5e, 14e en de 23e van de maand

Authenticiteit

De definitie van authenticiteit en authenticiteit met betrekking tot de mens.

Organiseer een top moederdag voor de kersverse moeder!

Je eerst kind is geboren en daarmee een nieuw gezin. Moederdag leent zich uitstekend om dat heugelijke feit te vieren. Plan een onvergetelijke dag voor de nieuwe moeder!

Tips voor zwangere vrouwen

antwoorden voor zwangere vrouwen

De Dictator

Tiran is in mindere mate autocraat waarbij Dictator niet titulair gebruikt wordt

Wil je gelukkig worden?

Tips hoe gelukkig te worden en te blijven

Wat gebeurt er met je lichaam en geest als je in de pubertijd komt?

Wat gebeurt er met je lichaam als je in de pubertijd komt?

Dagboek van een gescheiden man...stap 2.

Hoe gebeurd een scheiding? Waar begint het en waar gaat het naar toe. Een kijk op een scheidingsverhaal in 10 delen waarvan dit deel 2 is.

Paniek naar Vrede

Wat er met je gebeurt/ mijn levensverandering

Ja, maar.....

Omgaan met weerstanden in gesprekken.

Scheiden en alimentatie

Als de partners gaan scheiden moeten er afspraken gemaakt worden over de verdeling van de kosten van levensonderhoud van beide partners en van de kinderen.

Tips voor een betere conditie en een gezondere levensstijl

Praktische tips om je conditie en je levensstijl te verbeteren. Een betere gezondheid is een betere kwaliteit van leven!

Leven in geluk : de inwijdingsweg uit de oude godinnenculturen.- Klara Adalena (recensie)

Beschrijving van een spirituele weg.

Tips om geld te besparen

Praktische tips om eenvoudig geld te besparen in het dagelijks leven.